آن عده از محقیقین که هزاره ها را از جمله بومی ترین مردم در هزارستان افغانستان کنونی می دانند از این قرار است ـــ فریر (ferrier) دانشمند فرانسوی که در جریان قرن (۱۹) از بخش های مختلف هزارستان دیدار کرده اعتقاد دارد که هزاره ها حتی در زمان اسکندر مقدونی حوالی سال (330م) درین منطقه ساکن بوده و کورستس (curtsuiu) تاریخ نویس یونانی در کتابش در مورد مسافرت اسکندر در هزارستان و موجودیت هزاره ها به صراحت سخن گفته است (۱)
علاوه بر محقق فرانسوی ، قبل از ان اسناد به جا مانده از زاریرن چینی بویژه  از هیوان تسانگ  و هوشامن که در اوایل ظهور اسلام از بامیان و هزارستان دیدار کرده  و از طریق هزارستان به جاغوری و بالاخره به معبد زمینداور رفته است هویدا است  که هزاره ها در همان سال های نخست بعثت  در ین سحه ساکن بوده است (2)
علاوه بر ان محقق دیگری غربی بنام فلچر ( fletche) نیز عقیده دارد  که هزاره ها  قبل از استیلای مغول درین ساحه مسکن گزین بوده است - همچنین علاوه بر محققین مذکور که از بامیان و ده ها نظریه ، نظریه نظران آنها در فوق ذکر گردیده محققین داخلی ، از جمله عبدالحی حبیبی ، غلام محمد غبار ، پروفیسر شاه علی اکبر شهرستانی  و غیره نیز آن نظرات را تاید کرده اند (3)
اما بعد از قرن نوزدهم و عبور و مرور محقیقن غربی نظریه مغولی بودن هزاره ها از قوت بیشتر بر خوردار گردید - محققین که از این نظریه حمایه کرده اند از این قرار است .
1 . بیلیو (bellew) که معتقد است خان بزرگ مغول ده گروه از سربازانش را در هزارستان  کنونی مستقر ساخت و بتدریج بعد از استقرار آن ها ملیت بدینگونه شکل گرفت - از این نظر بعدها مورخین دیگر چون وان بری(vanbery) برنس (burnes) فرير تيلر (tyler) هاکر(hacher) فاکس (fox ) ایوامورا ( ewamura ) ماکمون (macmun) و غيره  نيز حمايت کردند  ...

ولی ابوالفضل يکی از وزيران دربار اکبر شاه مغولی در هند، نظر می دهد که هزاره ها از اعقاب ارتش چغتای خان می باشد ، که توسط منگوقا آن به کمک هلاکو خان مغول فرستاده شده است - اين نيرو توسطه نواسه اونيکو در اقلان رهبری و اداره ميگرديد -اين نظر توسطه محقق معروف روس پتروشفنسکی نیز مورد تائید قرار گرفته است  یول(yule) دانشمند دیگر غربی نیز نظر پتروشفنسکی را تائید نموده است بویل ( boyle)  محقق ديگر را نيز نظر بر ان است که هزاره ها از اعقاب مغول های نيکو دری  است خانم بيکن (becom) علاوه بر انکه ان تيوری را می پزیرد  علاوه می نماید که هزاره ها از سلاله لشکریان مغول است که بین سال های مختلف از 1399 - 1447 م وارد این منظقه شده است تیزجر ( thisiger) را عقیده بر ان است  که احتمالا  مغول ها در زمان چغتای پسر خان بزرگ و یه به وسیله منگو نواسه  در ساحه ۷ هزارستان  کنونی که بیشترین خسارات جنگ را متحمل گردیدند استقرار یافت . در حالیکه الیاس  از استقرار نیکو در اقلان  و ارتش او در هزارستان یعنی از نظر ابوالفظل حمایه می کند - مگر مورخین  و نظریه پردازان دیگر که ذکر نام و شیوه نظر اش در اینجا ممکن نیست  گنجانده شود از تیوری که نظر اکثریت را با خود دارد معتقد است که هزاره ها اسلاف  و اعقاب ترک و مغول ها هست که در طول قرون در این ساحه  جا به جا گردیده است - این تیوری که بر مبنای قیافه شناسی و ساختار فزیکی چهره و اندام هزاره ها تحقیق کرده معتقد است که هزاره ها اختلاط نژاد ترک  و مغولی بوده و بویژه بعد از حکومت منگوقا آن خان معروف مغول  از سال های ۱۲۸۴ - ۱۲۹۱ در این ساحه بیشتر انکشاف یافته است - میان همهء محقیقین  درین مورد از نظر پروفیسر درن(durn) می توان نا گرفت تیمور خانف محقق روسی را عقیده بر انست .................. ادامــــــــــــــــــه دارد

۲ - نگرش بر اوضاع اقتصادی و اجتماعی مردم جاغوری

غرور هندو کوه داره وطن مو ........ فضای پر شکوه داره وطن مو

فعالیت اقتصادی اینه تمام نمای فعالیت اساسی انسان بوده و بر مبنای فعالیت اقتصادی  نه تنها روابط اجتماعی میان انسان ها سازماندهی میگردد  بلکه نگرش های فکری و فرهنگی آن نیز از ان گونه فعالیت تاثیر پزیر می گردد . معلوم است  که وضعیت اجتماعی و گونه های از فعالیت اقتصادی موجود در ساحهء جاغوری به وضوح  حالت گذار اقتصادی را در این ساحه نشان میدهد - شاخصهء این وضعیت را در جریان زنده گی روزمره بخوبی میتوانید ببینید - میرزا شاه چمن یکی از منورین شناخته شده  منطقه جاغوری ساکن کهنه ده نزدیک مرکز والسوالی جاغوری  که خانه اش در حدود یک کیلومتری غرب بازار سنگماشه واقع است در جریان صحبت هایش در برج ثور سال جاری گفت - من به اندازه چهل سیر  تخم ریز زمین اعلی زراعتی در ناحیه زیر جوی نو دارم که هیچ کس حاضر نیست حتی ان را برای خود کشت و زرع نماید - بچه ها به کار تجارت ، معلمی و امورات از نوع خدمات ترانسپورتی مصروف است - به کار کشت و زراعت نه تنها علاقه ندارند  بلکه شغل فعلی شان  که بهتر از کار زراعت می توانند ما را اعاشه نماید خود اجازه نمی دهد  که این کار با در آمد خوبتر را به ان کار شاقه و کم در امد عوض نمایند - این منطقه ساحه طلای منطقه جاغوری را تشکیل می دهد ،؛در گذشته هر کسی شوق داشتن یک جای در این ساحه را داشت  حاجی عزیز ساکن چهل باغتو که به کار تجارت موتر فعلا مصروف است نتوانست دهقان پیدا نماید - وی حاضر بود تا اراضی اش را به هر شکل که دهقان حاضر باشد با او جور بیاید اما دهقان پیدا نشد .اراضی مرحوم حیدر علی خان که فعلا  تحت اداره یکی از فرزندانش به نام نجیب قرار دارد - اکثر توسط دهقانان طوری کشت و زرع گردیده  که مالک در حاصل قطعات وسیع اراضی اش دخل و تصرف حق مالکانه را از لحاذ برداشت محصول به دهقان واگزار کرده فقط قطعات محدود به شکل سهم بر زیر کشت رفته است - در سابق  بسیار  کم و خیلی محدود از قطعات  کوچک اراضی توسط مالک در اختیار دهقان قرار میگرفت  تا او به ارتباط  نیاز و ذوق خود هر چه  را میخواهد به ان بکارد  - آن گونه معامله میان  دهقانان و مالک  معامله مخصوص بود که به ان نام بوکریک گذاشته بودند - پسران شش گانه ان مرحوم  هر کدام به شغل های غیر زراعت  و مالداری مصروف است و خانهء انها فعلا  در اختیار آذنهء ان ها قرار دارد - در واقع  یکتن از دختران آن مرد شریف  وظیفه نگهداری از اراضی پدری را به نفع برادرش بدوش دارد - در حالیکه ۲۰ سال قبل دهقانی این اراضی اعلا زراعتی به واسطه هم پیدا نمی شد - اراضی وسیع فرقه مشر، احمد علی خان  که هماکنون تحت اداره پسرش انجیر سلطان قرار دارد بنا به نبود دهقان کامیلا به اراضی لا مزروع بدل گردیده در سابق این اراضی توسط یک ناظر اداره گردیده و چندین فامیل دهقان ان را کشت و ذرع می نمودند  در حالیکه در گذشته فامیل دهقان که روی این اراضی به کار کشتمندی می پرداخت خود را یک سر و گردن بالاتر از دیگر دهاقین محل فکر می کرد امروز کار دهقانی یک کار پست و حقیر به شمار می آید .ماما مسثول مواظبت از اراضی و باغات فرزندان مرحوم رجب علی خان   که هر روز اراضی زراعتی را آبیاری میکرد ولی ان را کيشت نمی نمود زمانیکه نگارنده از وی پرسیده ماما هر روز آّ ب می دهید چرا کشت نمی کنید ؟ خندید و گفت !! ای آو بخاطری ازی یه که آلاف (علف) سویه کنه تا مالا(گوسفندان) سات (ساعت) شی تیر شونه یالی دیگه مردم خو دخورده ده ای کارا زامت (زحمت)نمیدیه ـــ ثروتمندان منطقه اطراف جاغوری خصوصا مردم کم زمین و بی زمین پشی ،مالستان، شیر داغ، سعید احمد، علودال و غیره می کوشند تا حدود اندک اراضی غیر زراعتی را از مالکین اطراف بازار سنگماشه خریده و با ایجاد سر پناه در ان به کار و بار غیر دهقانی با استفاده از موجودیت بازار و زمینه های کاری آن بپردازند - ترک زنده گی دهقانی و رو اوردن به حواشی شهر یک امر معمول روزمره است - بتاریخ ۲ سرطان زمانی که صبحگاهان خاستیم از غرب والسوالی جاغوری به طرف مرکز والسوالی بیاییم - کنار سرک ایستاده شده و منتظر امدن موتر بودیم - موتر مسافر کشی بنام تونیس با سرعت زیاد از نزدیک ما گذشت و در جواب ما که خواهان توقف وی بودیم صداکرد ، در همین نزدیکی ها بیده کندو(بیده کندن) موریم (می رویم) سابق در همین ساعات صبح ده ها راس الاغ و دهاقین  مالداربرای جمع اوری بیده که به شکل سه کود (دو سهم از نیروی کاریک سهم از مالک
) قرار داده می شد از همین سرک با تلاش زیاد طرف کو های مورد نظر می رفتند بسیاری از دهقانان و مالداران که در واقع یک نوع  کارگران فصلی اند در گذشته با مشکلات زیاد می توانست به قطعات از بیده زارها به شکل سه کود دست یابند .

چوپان در منطقه جاغوری کامیلا پیدا نمی شود و یا اگر پیدا شود حقوق روزانه  تا روز یک سیر گندم می خواهند  که تقریبا برای نه برج که امکان چرا برای حیوانات وجود دارد تا شش ، هفت و یا در بعضی جاها تا هشت خروار گندم (خروار = ۴۰ سیر معادل کابل )  می شود ــــ در سابق حقوق نه ماهه یک چوپان حدود یک خروار و یا چیزی بالاتر از ان حدود بود ، فقط یک شالی(یک چارگ پشم) و یک چپلی در قرار داد بعنوان حقوق شامل حق چوپان بین جانبین به شکل دعوا و جنجال عقد میگردید - هیچ فراموش نمیکنیم که در منطقه ما برای شالی چوپان هر سال نزاع باشد استا سلطان یکتن از بناها ی پر کار منطقه چهل باغتوی وقی واقع اغل جاشه مولاداد روزانه با حقوق ۷۰۰ هفتصد کلدار پاکستانی به کار سنگ کاری می پر دازد - کارگران عادی حقوق حد اقل ۲۰۰ کلدار تا ۵۰۰ کلدار را بری کار یک روزه می خواهند ..
یک بوجی ارد پاکستانی ۱۷۰۰ کلدار قیمت دارد یعنی یک بنا میتواند حقوق که روزه اش یک بوجی آرد و مقدار روغن بخرد در حالیکه ۲۰ سال قبل اکثر مردم با علف و شاخل زنده گی می کردند ـ یک نفر از شاگردان اناث صنف دهم لیسه ء نور روزانه با یک عراده موتر سرف به مکتب میاید از حدود ۳۰۰ نفر شاگرد لیسهء نور که ۸۰ فیصد آ ن از اطراف جاغوری بوده و در مرکز بازار سنگماشه حدود ۱۵ دقیقه دور تر از مکتب موقعیت دارد ، روزانه ده ها عراده موترسایکل و موتر های ( پیشرفته) شاگردان را یا به مکتب می رساند و یا متعلق به خود شاگردان است که توسط فامیل برای ان ها خریداری شده تا مشکل ترانسپورتی ان ها حل باشد ـ

انجینیر محمد ظاهر یک تن از استادان با صلاحیت لیسه ء نور هفته سه روز در یکی از لیسه ها با معاش ۱۰  ده هزار افغانی تدریس می نماید این کار بخش از کار حاشیوی موصوف محسوب میگردد - یکی از لیسه ها ی جاغوری حاضر بود برای استاد غلام علی حکمت حقوق ماهوار تا بیست هزار افغانی بپردازد تا او هفته وار ۲۵ ساعت در ان تدریس نماید  این معاشات هم توسط مردم پرداخته می شود نه دولت ، و دولت در وقتی که وجود داشت کوچکرتین توجهی نسبت به معارف در این منطقه نداشت - اینست فداکاری مردمی که در جریان حالت گذار ـــ هم اکنون  درین منطقه حدود ۷۴ هفتاد و چهار باب مکتب که ۲۴ بیست و چهار باب آن لیسه و باقی متوسطه است با ظرفیت ۴۷ چهل و هفت هزار شاگرد پروسه تعلیم و تربیه را به پیش می برند ـ در حالیکه حدود نصف از این مراکز تعلیمی و تربیوی را شاگردان اناث تشکیل می دهد ـ شاید برای نسل معارف دیده و منورین جاغوری منظرهء  حرکت دسته جمعی دختران که با چترهای  مختلف النوع و رنگ های زیبا ، صبحگاهان یا ظهر ها و یا بعد از ظهر ها با شور و اشتیاق  طرف مراکز تعلیمی با لباس های یک نواخت ،راه ها را زیر پا می نمایند پدیدهء نهایت جالب از حالت گذار مراحل تکامل اجتماعی باشد و

رادیو جاغوری که در مرکز جاغوری موقعیت داشته و فاصله ان حدود ۱۲۰۰m از حصار والسوالی و حدود ۵۰m مسجد عمومی بازار موقعیت دارد  با سروده ها و اهنگ های دلنشین ایرانی ، هندی‌، ترکی،دری ،پشتو ، ازبکی و اهنگ های هزاره گی حدود ۸ هشت ساعت فعالیت دارد بیست ، سی سال پیش شاید نام رادیو در این منطقه صندوق شیطان بود ـ حال از اینجا روحانیون ،منورین ، فرهنگیان و مجموعه طبقات صدای شان را برای مردم محل تقديم نموده و نیز ان را می شنود .
سیمانه جان متعلمه صنف یازدهم لیسهء نور فرزندانش به صنوف هشتم و هفتم همین لیسه درس میخواند و خود به مراتب از ديگر
 هم صنفی هایش بدروس می کوشد همسر یکی از افراد منور جاغوری هماکنون در لیسه نور در صنف هشم شاگرد است بدینگونه می توان از صدها نمونه که بیانگر حالت گذار مراحل تکامل تاریخی است‌،یاد اوری نمود ـ که به تدریج در مقالات و مضامین بعدی خدمت علاقمندان تقدیم خواهد شد ....نوشته ء بعدی در مورد وضعيت حالت گذار و مشخصات عمومی آن .